dr. Tjeerd Tijmstra is als medisch socioloog verbonden aan de Faculteit der Medische Wetenschappen van de Rijksuniversiteit van Groningen. Hij schreef het advies ‘Humane Genetica’ voor de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, over de schaduwkant van de voorspellende geneeskunde. Naast het geven van onderwijs verricht hij onderzoek naar de psychosociale aspecten van nieuwe medische technologieën, in het bijzonder technologieën die controversieel zijn (screening en bevolkingsonderzoek, reproductieve technologie, etc.). Een van zijn andere aandachtsgebieden is het verdelingsvraagstuk binnen de gezondheidszorg (keuzen in de zorgproblematiek).
Op medisch gebied is sprake van een explosieve kennisgroei. De moderne informatie-technologie leidt tot een sterk groeiend inzicht in de factoren die onze gezondheid bedreigen of bevorderen. Veel van die factoren hebben te maken met de leefwijze van mensen. Daarnaast groeit onze kennis over meer medisch-technische variabelen die ons gezondheidsverloop kunnen voorspellen (uitslagen van biochemisch onderzoek, beeldvormende technologieën, etc.). Recent gaat de aandacht vooral uit naar de ontwikkelingen op genetisch gebied. Het in kaart brengen van het menselijk genoom heeft geleid tot het ontstaan van een 'predictieve geneeskunde'. Wetenschappers zijn bezig om steeds weer nieuwe risicogroepen te 'traceren'. Deze ontwikkeling vindt plaats in een samenleving die heel sterk het adagium "Hoe eerder je erbij bent, hoe beter" aanhangt. Dat juist een late opsporing van ziekte ook voordelen heeft, beseffen maar weinigen. De sterk toenemende mogelijkheden van ziektevoorspellingen hebben grote consequenties voor zowel het individu (en diens directe omgeving) als voor de samenleving als geheel. Hoe kan het toch dat het publiek zoveel optimistischer en positiever is over deze ontwikkeling is dan de medische professie zelf?
De
ontdekking van de micro-kosmos, het DNA, zal –en moet- doorgaan.
Het is een ontwikkeling die zowel veelbelovend als beangstigend is. De
biotechnologische revolutie zal ingrijpende gevolgen hebben voor veel
aspecten van het menselijk bestaan: voor ons omgaan met en onze betekenisgeving
aan ziekte en handicap, voor de verhoudingen tussen mensen, voor de toegang
tot verzekering, arbeid en zorg.
Technologische oplossingen voor een bepaald probleem verstoren altijd
een evenwicht en leiden tot nieuwe problemen op hetzelfde of een aangrenzend
gebied. Dat geldt ook voor de toepassing van de DNA-technologie.
Voor mensen met gezondheidsproblemen (erfelijke ziekten) kan de genetische
kennis van grote (therapeutische) waarde zijn. Op dit moment is echter
nog vooral sprake van een ‘half way technology’. De genetica
zal er toe leiden dat steeds meer mensen kennis zullen krijgen over een
voor henzelf/hun familie geldende ‘genetische belasting’.
Er zullen steeds meer risicogroepen worden gedetecteerd.
Er worden meer en meer diagnostische procedures ontwikkeld waarmee het
voor een bepaalde persoon geldende risico op naderend onheil (ziekte,
sterfte, aangeboren afwijking) kan worden gekwantificeerd. Met dergelijke
diagnostiek wordt het voor het collectief geldende, algemene risico voor
de betreffende persoon expliciet gemaakt en ‘geïndividualiseerd’.
De uitkomst maakt het mogelijk om voorspellingen te doen over het individuele
gezondheidsverloop. Dit kan tot een ingrijpende wijziging in iemands leefsituatie
leiden. Zeker op genetisch-epidemiologisch gebied is er een ware speurtocht
in gang gezet die de samenleving gaat confronteren met een lawine aan
gegevens over ziekterisico’s en gezondheidskansen. Dit gebeurt in
een cultuur waar recht op informatie en autonomie belangrijke culturele
waarden zijn. Het spookbeeld doemt op van een alsmaar hypochondrischer
worden bevolking met mensen die niks anders meer aan hun hoofd hebben
dan hun lijf. (Tjeerd Tijmstra,
ontleend aan RMO-advies/essay nr. 29 (Genetica en Samenleving; Over de
maatschappelijke gevolgen van het humane genoom onderzoek)
dr. Tjeerd Tijmstra nam op vrijdag 23 september 2005 deel aan discussie.
relevante links:
